Jinsi ya kuomba na kuweka leseni ya PML ikiwa hai Tanzania
Leseni ya PML ni haki ya kisheria, yenye ramani, muda na wajibu — si mkono kwa mkono juu ya shimo.

Shimo ardhini si leseni. Hadithi kuhusu shimo la familia si leseni. Leseni ya uchimbaji mdogo (PML) ni haki Tume ya Madini inayotoa juu ya eneo lililofafanuliwa, kwa muda uliofafanuliwa, kwa mtu au kampuni sheria inayoruhusu kuimiliki. Wajibu unaanza leseni inapotolewa, na hausimami kwa sababu kazi ni ndogo.
Maelezo haya ni taarifa ya jumla kwa wachimbaji wadogo wa Tanzania, wanaoweza kuomba, washirika, wawekezaji, wanafunzi na umma. Si fomu ya maombi, si orodha ya ada, si wasilisho lililokamilika kwenye daftari, wala si ushauri wa kisheria. Fomu, ada na taratibu huwekwa na Tume ya Madini. Tumia njia rasmi, na hakiki sheria iliyopo siku unapowasilisha.
Utakachoweza kufanya
Baada ya maelezo haya unapaswa kuweza:
- Kueleza nani anaweza kumiliki PML, muda wake, ukubwa wake, na maana ya “uchimbaji mdogo” katika Sheria (mtaji wa awali usiozidi dola 5 milioni).
- Kuamua, kwa muhtasari, lini leseni ya utafutaji, leseni ya uchimbaji au leseni maalum ndiyo chombo bora.
- Kuorodhesha nyaraka kuu Sheria ya Madini inazohitaji kwenye maombi ya PML, na kutaja daftari rasmi na fomu — bila kubuni ada.
- Kueleza wajibu wa kuanza uchimbaji ndani ya miezi sita baada ya kupewa (au muda mrefu Tume inaporuhusu), na kuomba kuhuisha si chini ya miezi mitatu kabla ya mwisho.
- Kueleza kwa nini makubaliano ya matumizi ya ardhi au mkono kwa mkono si mbadala wa leseni iliyothibitishwa, na jinsi mkataba halali wa msaada wa kiufundi unavyokaa kwenye PML iliyotajwa ya mmiliki aliyesajiliwa.
Kanuni za msingi: haki, ramani, na wajibu
Anza na nani anaweza kumiliki haki. PML imehifadhiwa kwa raia wa Tanzania na makampuni ambayo wanachama, wakurugenzi na udhibiti ni wa Watanzania (Sheria ya Madini, Sura 123, kifungu 8 na vifungu 54–56). Ni leseni ya uchimbaji mdogo, yenye mtaji wa awali usiozidi dola 5 milioni.
Kisha angalia ardhi. Leseni inaenda miaka 7 na inaweza kuhuishwa. Eneo kubwa zaidi ni hekta 10 kwa madini yasiyo ya vifaa vya ujenzi. Takwimu hizo zinatokana na Sheria na aina za leseni Tume ilizochapisha; daima thibitisha kabla ya kuwasilisha, kwa sababu kanuni zinaweza kubadilisha undani kwenye kingo.
Kisha kubali wajibu. Mmiliki lazima aanze uchimbaji ndani ya miezi sita baada ya kupewa, au muda mwingine Tume inaporuhusu (kifungu 55(5) kama kilivyorekebishwa). Haki ya kipekee ni juu ya eneo lililoidhinishwa tu. Maombi ya kuhuisha yawasilishwe si chini ya miezi mitatu kabla ya mwisho (kifungu 56(1)). Leseni zisizotumika zinaweza kubatilishwa.
Picha ya kukumbuka
PML si kama tuzo ukutani, bali kama ukodishaji juu ya shamba lililo na alama. Karatasi ina faida kadri ya ramani, muda na kazi unayofanya ndani ya mpaka.
Je, leseni ya PML ndiyo chombo sahihi?
Ukihitaji kutafuta eneo kubwa, unahitaji leseni ya utafutaji (PL), si PML. PL ni kwa uchunguzi. Hairuhusu uchimbaji. Muda wake wa awali ni miaka 4, na nyongeza chache, na eneo kubwa zaidi (hadi km² 300 kwa madini mengi ya metali chini ya Kanuni za Haki za Madini 2018).
Ukipanga mgodi wa kati au mkubwa, unahitaji leseni ya uchimbaji (ML) au leseni maalum ya uchimbaji (SML). ML ni kwa mtaji kati ya dola 100,000 na dola milioni 100, kwa kawaida hadi miaka 10. SML ni kwa mtaji wa angalau dola milioni 100, muda wake ukifuata maisha ya mwamba au kipindi kilichoombwa. Tazama maelezo yetu ya leseni za madini Tanzania kwa ngazi nne.
1. Hakiki ardhi kwenye daftari
Kabla ya kutumia fedha kwenye mchoro, fungua Tovuti rasmi ya Daftari la Leseni (OMCTP) na, ukihitaji msaada, ofisi ya Tume mkoani. Angalia kama ardhi tayari inamilikiwa, haki gani ya madini ipo juu yake, na kama hadithi uliyoambiwa inalingana na daftari.
Usianze kuchimba kwa makubaliano ya matumizi ya ardhi pekee. Barua ya kijiji, uelewa wa familia au “hisa ya shimo” ya binafsi haiumbi haki ya madini. Daftari ndipo pa kuangalia kwanza — na tena, kabla ya ushirikiano wowote.
2. Andaa faili iliyoelekezwa
Sheria ya Madini inahitaji, kwa muhtasari, fomu rasmi na ada iliyoelekezwa, maelezo na mchoro wa eneo, ahadi ya uadilifu, mpango wa maudhui ya ndani, vitambulisho au nyaraka za kampuni, pamoja na uchunguzi wa mazingira, utafiti wa kijamii na mpango wa kulinda mazingira. Hiyo ni faili rasmi kamili, si mazungumzo koridoni.
Makala hii haibuni kiasi cha ada ya maombi. Lipa ada iliyoelekezwa tu, kwenye njia rasmi. Fomu rasmi za maombi na kuhuisha zinachapishwa na Tume kwenye tumemadini.go.tz/publications/forms. Ukurasa wa Tume wa Aina za Leseni ndio mwanzo sahihi wa makundi ya sasa, si nakala isiyo rasmi ya fomu.
3. Ikiwa imetolewa, saa inaanza
PML inaenda miaka 7 tangu kutolewa. Uchimbaji lazima uanze ndani ya miezi sita, isipokuwa Tume ikiruhusu muda mrefu zaidi. “Kuanza” si jembe la kwanza la picha. Ni mwanzo wa kazi leseni inayoidhinisha, ndani ya mpaka, kwa namna unayoweza kuieleza kwa mkaguzi.
Kaa ndani ya ramani. Weka alama za eneo. Haki ya kipekee haisafiri nawe hadi bonde jirani.
4. Kuweka leseni ikiwa hai na inayostahili
Leseni ni wajibu unaoendelea, si muhuri wa mara moja. Fanya kazi eneo kwa bidii — leseni zisizotumika zinaweza kubatilishwa. Linda watu na mazingira; mpango wa ulinzi uliowasilisha ni sehemu ya makubaliano. Unapouza madini, uza kisheria kwa muuzaji au dalali mwenye leseni kwenye masoko rasmi, na lipa mrabaha na malipo mengine yanapostahili. Maelezo yetu ya kuuzia dhahabu Tanzania yanahusu madawati rasmi, mrabaha na kanuni ya asilimia 20 ya ndani.
5. Huisha angalau miezi mitatu mapema
Omba kuhuisha si chini ya miezi mitatu kabla ya mwisho, kwa fomu na ada iliyoelekezwa (kifungu 56(1) na maelezo ya fomu rasmi). Kusubiri hadi wiki ya mwisho ndivyo shimo linalofanya kazi linavyokuwa mzozo na daftari. Ukiwa na shaka kuhusu tarehe, uliza Tume, kwa maandishi, mapema.
Kalenda hii imedhaniwa ili uone makataa. Si leseni iliyotolewa, si tarehe ya Kitete, wala si ahadi kutoka Tume.
Tuseme PML ilitolewa tarehe 1 Januari 2027, kwa muda wa kawaida wa miaka 7, bila kipindi maalum cha kuanza.
Makataa ya miezi sita ya kuanza yangeangukia tarehe 1 Julai 2027, isipokuwa Tume ikiruhusu muda mrefu zaidi.
Leseni ingeisha tarehe 1 Januari 2034. Maombi ya kuhuisha yangepaswa kuwasilishwa si baada ya 1 Oktoba 2033 — miezi mitatu kabla ya mwisho.
Somo ni kuweka tarehe zote kwenye daftari siku grant inapofika. Fomu na barua za Tume ndizo mamlaka; hesabu hii ni picha ya kufundishia ya vifungu 55(5) na 56(1) tu.
6. Ushirikiano na msaada wa kiufundi — njia halali
Wawekezaji wa kigeni hawamiliki PML. Njia halali ni leseni iliyothibitishwa kwa jina la mmiliki Mwanzania, pamoja na mkataba wa msaada wa kiufundi au kama huo ambao Tume inaweza kuutambua. Daima hakiki daftari na nyaraka kabla ya makubaliano yoyote. Ahadi ya “tuna shimo” si uchunguzi wa kutosha.
Hiyo ndiyo njia Chunya–Makongorosi. Leseni za PML zinamilikiwa na mmiliki wa leseni aliyesajiliwa, Bw. Yusuf Hassan Mohamed. Afriglobal ina haki za msaada wa kiufundi kwa PML 18 chini ya Mkataba wa Msaada wa Kiufundi wa tarehe 13 Novemba 2025 na nyongeza zake za tarehe 19 Juni na 30 Septemba 2026. Msaada wa kiufundi kwa PML 10 umeidhinishwa na Tume ya Madini (MC/TSA/121-2026); idhini kwa PML 8 zilizobaki inafuatiliwa. Nakala za leseni zimehifadhiwa kwa PML 15. Hiyo si njia fupi kuepuka Tume; ni njia ya Tume yenyewe.
Hii inamaanisha nini
- Kwa wachimbaji wadogo na waombaji: thibitisha unaweza kumiliki PML, hakiki daftari, wasilisha maombi rasmi kamili, anza kazi ndani ya muda unaoruhusiwa, kaa ndani ya mpaka, na huisha angalau miezi mitatu mapema.
- Kwa wawekezaji na washirika: usichukulie makubaliano ya matumizi ya ardhi kama haki ya madini. Thibitisha leseni, kisha andika msaada kwa namna Tume inayoweza kuidhinisha. TSA ya Afriglobal iko kwenye PML zilizotajwa za mmiliki aliyesajiliwa.
- Kwa wanafunzi na umma: PML ni haki ya miaka 7, ya uchimbaji mdogo, juu ya eneo lenye ramani, iliyohifadhiwa kwa wamiliki Watanzania, yenye wajibu unaoendelea maisha yote ya leseni.
Kidokezo: unaweza kutafuta namba ya leseni kwenye daftari rasmi, au kuanza kutoka dashibodi yetu ya taarifa za madini, kisha bado thibitisha kwenye tovuti ya Tume.
Makosa ya kawaida
- Kuchimba kwa mkono kwa mkono au barua ya matumizi ya ardhi bila haki ya madini kwenye daftari.
- Kuomba PML unapohitaji PL, ML au SML — au kinyume chake.
- Kuwasilisha faili isiyokamilika, au kulipa “mwezeshaji” badala ya ada iliyoelekezwa kwenye njia rasmi.
- Kusubiri zaidi ya miezi sita kuanza, bila ruhusa ya Tume, au kuacha leseni ikiwa haifanyi kazi.
- Kuchimba kuvuka mpaka, au kuchukulia karatasi kama tuzo huku eneo lisilo na alama.
- Kuomba kuhuisha wiki za mwisho za muda, au kutokuomba kabisa.
- Kuingia ushirikiano bila kukagua daftari na idhini ya Tume ya msaada wa kiufundi.
Umiliki halali, kwa ufupi
Tumia njia rasmi tu. Daftari, fomu zilizochapishwa na ofisi za Tume ndiyo njia. Makala hii si fomu wala orodha ya ada.
Usalama na mazingira bado vinatumika. Leseni ndogo haiondoi wajibu huo. Tazama maelezo yetu ya mambo muhimu ya shimo la chini ya ardhi kazi ikishuka chini.
Hii si ushauri wa kisheria. Sheria ya Madini, Kanuni za Haki za Madini na taratibu za sasa za Tume ndizo zinazotawala kila maombi. Hakiki kabla ya kuwasilisha au kukubaliana.
Mambo muhimu ya kukumbuka
- PML ni haki ya kisheria juu ya eneo lenye ramani, iliyohifadhiwa kwa raia wa Tanzania au makampuni yanayodhibitiwa na Watanzania, kwa uchimbaji mdogo wenye mtaji wa awali usiozidi dola 5 milioni.
- Inaenda miaka 7, inaweza kuhuishwa, na eneo kubwa zaidi ni hekta 10 kwa madini mengi. Thibitisha takwimu za sasa na Tume.
- Wasilisha maombi rasmi kamili kupitia daftari na fomu zilizochapishwa. Usibuni ada; usianze kwa makubaliano ya matumizi ya ardhi pekee.
- Anza uchimbaji ndani ya miezi sita baada ya kupewa, au muda mrefu Tume inaporuhusu. Kaa ndani ya mpaka. Huisha si chini ya miezi mitatu kabla ya mwisho.
- Washirika wa kigeni hawamiliki PML. Njia halali ni mmiliki Mwanzania aliyethibitishwa pamoja na mkataba wa msaada wa kiufundi Tume inayoweza kuidhinisha.
Kamusi fupi
| Kiingereza | Kiswahili | Katika makala hii |
|---|---|---|
| Primary Mining Licence (PML) | Leseni ya uchimbaji mdogo (PML) | Haki ya uchimbaji mdogo kwa wamiliki Watanzania; miaka 7, inaweza kuhuishwa; kwa kawaida hadi hekta 10. |
| Prospecting Licence (PL) | Leseni ya utafutaji (PL) | Haki ya kutafuta, kuchukua sampuli na kupima; hairuhusu uchimbaji. |
| Mining Licence (ML) | Leseni ya uchimbaji (ML) | Haki ya uchimbaji wa kati (mtaji dola 100,000–milioni 100). |
| Special Mining Licence (SML) | Leseni maalum ya uchimbaji (SML) | Haki ya uchimbaji mkubwa (mtaji wa angalau dola milioni 100). |
| Cadastre (OMCTP) | Daftari la leseni (OMCTP) | Tovuti rasmi ya Daftari la Leseni, portal.madini.go.tz. |
| Integrity pledge | Ahadi ya uadilifu | Tamko lililoelekezwa linalohitajika pamoja na maombi. |
| Local-content plan | Mpango wa maudhui ya ndani | Mpango Sheria inayohitaji kama sehemu ya faili la maombi. |
| Commencement | Kuanza uchimbaji | Wajibu wa kuanza uchimbaji ndani ya miezi sita baada ya kupewa, au muda mwingine Tume inaporuhusu. |
| Renewal | Kuhuisha | Maombi mapya, yanayostahili si chini ya miezi mitatu kabla ya mwisho. |
| Technical Support Agreement (TSA) | Mkataba wa Msaada wa Kiufundi (TSA) | Njia halali mshirika wa kiufundi kusaidia PML iliyotajwa ya mmiliki aliyesajiliwa, kwa idhini ya Tume. |
| Registered holder | Mmiliki aliyesajiliwa | Mtu au kampuni ambaye leseni iko kwa jina lake kwenye daftari. |
Kagua ulichojifunza
Maswali matano. Chagua jibu moja kwa kila swali, kisha kagua. Hii ni mtihani wa binafsi, si cheti.

Muhtasari wa ukurasa mmoja
Karatasi moja inayoweza kuchapishwa: nani anaweza kumiliki PML, daftari, faili la maombi, kuanza kazi, kuhuisha na njia halali ya ushirikiano. Inafaa darasani, ofisini au kwenye faili la maelezo.
Kuangalia mbele nchini Tanzania
Mustakabali wa uchimbaji mdogo Tanzania ni rasmi. Leseni yenye ramani na yenye kuwa hai, faili unayoweza kuonyesha, na uuzaji kwenye dawati rasmi si karatasi kwa ajili yake. Ndivyo mgodi unavyobaki wazi, ndivyo uchenjuaji bila zebaki unavyoweza kufadhiliwa, na ndivyo mshirika anavyoweza kusaidia kazi bila kujidai kumiliki haki sheria inayohifadhiwa kwa wamiliki Watanzania. Wachimbaji wanaochukulia daftari kwa uzito kama shimo watabaki kwenye daftari ukaguzi ujao unapofika.
Data ni sehemu ya mustakabali huo pia. Namba ya leseni, tarehe ya kuanza na ukumbusho wa kuhuisha ni sehemu ya mgodi mdogo wa kitaalamu kama crusher au vati.
Afriglobal Resources Chunya
Leseni za PML zinamilikiwa na mmiliki wa leseni aliyesajiliwa, Bw. Yusuf Hassan Mohamed. Afriglobal ina haki za msaada wa kiufundi kwa PML 18 chini ya Mkataba wa Msaada wa Kiufundi wa tarehe 13 Novemba 2025 na nyongeza zake za tarehe 19 Juni na 30 Septemba 2026. Msaada wa kiufundi kwa PML 10 umeidhinishwa na Tume ya Madini (MC/TSA/121-2026); idhini kwa PML 8 zilizobaki inafuatiliwa. Nakala za leseni zimehifadhiwa kwa PML 15.
Pendekezo la upanuzi wa awamu ya kwanza: uendelezaji wa mgodi wa Kitete na mtambo unaopendekezwa wa CIP wa tani 200 kwa siku (200 TPD) huko Umoja (Makongorosi). Hili ni pendekezo, si uwezo wa sasa; linategemea upatikanaji wa fedha, mapitio huru ya Competent Person, uchimbaji wa uchunguzi, vipimo vya assay na QA/QC (vyote bado havijakamilika), na vibali. Ufadhili wa mradi wa awamu hii unatafutwa. Kuna kituo kilichopo cha uchenjuaji kwenye vati huko Umoja (Makongorosi). Hakuna kiwango cha madini wala Rasilimali ya Madini iliyotangazwa.
Soma zaidi kwenye ukurasa wa miradi, au maelezo kuhusu PL, PML, ML na SML, kuuzia dhahabu Tanzania na mambo muhimu ya shimo la chini. Wasiliana nasi kupanga ziara.
English version
The full English article is here: How to apply for and keep a Primary Mining Licence in Tanzania.
Vyanzo: Sheria ya Madini, Sura 123 R.E. 2023, vv. 8, 54–56 (na kifungu 55(5) kama kilivyorekebishwa kuhusu kuanza; kifungu 56(1) kuhusu kuhuisha); Tume ya Madini, Aina za Leseni; Tume ya Madini, fomu rasmi; Tovuti ya Daftari la Leseni; Kanuni za Haki za Madini 2018, muhtasari wa FB Attorneys. Ukweli wa eneo kuhusu PML, Mkataba wa Msaada wa Kiufundi, kituo cha uchenjuaji kwenye vati cha Umoja na mtambo unaopendekezwa wa CIP wa tani 200 kwa siku ni kama ulivyoelezwa kwenye ukurasa wa miradi. Makala hii ni taarifa ya jumla, si ushauri wa kisheria wala maombi; kagua kanuni, fomu na ada za sasa kwa Tume ya Madini. Kalenda ya mfano inatumia tarehe zilizodhaniwa tu. Hakuna kiasi cha ada ya maombi kilichotajwa hapa kwa sababu kinapaswa kusomwa kutoka ratiba rasmi.
Maswali kuhusu uwekezaji katika dhahabu ya Tanzania?
Ongea na timu yetu kuhusu miradi yetu Chunya na Handeni, au panga ziara ya eneo la kazi.
